Tám năm về trước, một người đàn em khóa dưới của tôi đã ra tay sá/t hạ/i một công nhân ngay tại công trường xây dựng. Điều rùng rợn nhất không phải là hành vi gây án, mà là sự bình thản đến lạnh người trước đó: cậu ta gọi điện cho cảnh sát, thông báo chính xác thời gian và địa điểm mình sẽ giế//t người, đồng thời “khẩn thiết” yêu cầu lực lượng chức năng hãy đến bắt giữ cậu ta ngay lập tức.
Sau khi tội ác đã hoàn tất, cậu ta mới tìm đến tôi.
Gia cảnh cậu ta bần hàn, chẳng thể đào đâu ra tiền để thuê những luật sư danh tiếng, thế nên cậu ta đặt niềm tin vào tôi. Thời điểm ấy, tôi chỉ là một tân binh vừa tốt nghiệp khoa Luật, và đây cũng chính là vụ án hình sự đầu tiên tôi thụ lý trong sự nghiệp.
Đó là một vụ án mạng xảy ra trong tầng lớp công nhân lao động.
Sự việc diễn ra vào đúng 15 giờ 18 phút ngày 14 tháng 8 năm 2014, tại phòng ký túc xá số 201 của công trường.
Vào lúc 3 giờ chiều, hung thủ đã gọi một cuộc điện thoại cho cảnh sát. Cậu ta thông báo trước thời gian, địa điểm gây án và bày tỏ nguyện vọng cảnh sát hãy lên đường ngay để kịp thời bắt giữ mình. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, đầu dây bên kia đã cố gắng khuyên can, nhưng hung thủ chỉ trao đổi vài câu đơn giản rồi cúp máy.
Ngay khoảnh khắc tiếng tút dài vang lên, hung thủ tìm một sợi dây thừng, luồn qua chiếc móc sắt treo quạt điện trên trần ký túc xá, sau đó thắt một đầu dây thành nút thòng lọng t.ử thần. Lợi dụng lúc nạn nhân còn đang chìm trong giấc ngủ say, hung thủ nhẹ nhàng tròng nút thòng lọng quanh đầu người đàn ông ấy.
Rồi cậu ta đứng từ xa, dồn toàn bộ sức lực bình sinh, kéo mạnh sợi dây xuống hệt như tư thế của một người đang chơi kéo co.
Vòng thòng lọng siết c.h.ặ.t, thít vào yết hầu nạn nhân, kéo phắt người đàn ông ấy rời khỏi mặt giường, treo lơ lửng giữa khoảng không căn phòng.
Thông thường, quá trình treo cổ để tước đi sinh mạng một con người cần khoảng năm phút. Trong suốt thời gian bị treo, nạn nhân sẽ phải trải qua sự đau đớn tột cùng: giãy giụa, co giật, nhãn cầu sung huyết, khí quản bị chèn ép đóng lại khiến họ phải liên tục cào cấu vào cổ họng mình trong nỗ lực tuyệt vọng để hít thở.
Trong năm phút sinh t.ử đằng đẵng ấy, chỉ cần hung thủ khởi sinh dù chỉ một giây trắc ẩn, chỉ cần cậu ta chịu buông lỏng tay, nạn nhân đã có cơ hội sống sót.
Nhưng không, hung thủ đã sắt đá quyết tâm đoạt mạng nạn nhân đến cùng.
Năm phút sau, nạn nhân ngừng giãy giụa.
Hai phút sau đó, tức là đúng 15 giờ 18 phút, cảnh sát ập đến. Khi họ đẩy cửa phòng, đập vào mắt là t.h.i t.h.ể một người đàn ông trưởng thành đang bị treo lơ lửng ngay giữa phòng. Còn hung thủ thì điềm nhiên ngồi ở giường tầng dưới, đang buộc c.h.ặ.t đ.ầ.u dây thừng vào thanh chắn của chiếc giường đôi.
Cảnh sát đã bắt giữ hung thủ ngay tại chỗ.
Sau đó, khi được hỏi về động cơ giế//t người, câu trả lời của hung thủ khiến tất cả mọi người đều ngỡ ngàng. Cậu ta khai rằng chỉ vì hai người có những xô xát vụn vặt trong lúc làm việc hằng ngày, nên cậu ta ôm hận trong lòng mà ra tay.
Như tôi vừa nói, vụ án hình sự này là do tôi đứng ra bào chữa cho người đàn em khóa dưới ấy.
Người đàn em này không phải là nạn nhân, cậu ta là hung thủ, tên là Trương Hòa. Chúng tôi quen biết nhau từ câu lạc bộ bóng rổ thời đại học. Tranh thủ kỳ nghỉ hè năm Ba, cậu ta đi làm thêm ở công trường để kiếm tiền sinh hoạt, nào ngờ lại trở thành kẻ giế//t người tại nơi đó.
Phải đến năm ngày sau khi sự việc xảy ra, cậu ta mới nhớ đến việc tìm tôi.
Lý do là vị luật sư hỗ trợ pháp lý mà tòa án chỉ định cho cậu ta không muốn nhận vụ này, đã năm lần bảy lượt tìm cớ từ chối. Trương Hòa lo lắng nếu cứ để vị luật sư miễn cưỡng này bào chữa, rất có thể sẽ xảy ra tình huống ông ta từ chối biện hộ ngay tại tòa. Để tìm kiếm cơ hội được giảm án, cậu ta cần một luật sư đáng tin cậy, và thế là cậu ta nghĩ đến tôi.
Ngoài ra còn một lý do thực tế khác: Cha mẹ Trương Hòa đều đã qua đời, gia đình nghèo túng, hoàn toàn không đủ khả năng thuê luật sư bên ngoài.
Lúc đó tôi cũng không rõ tại sao mình lại nhận lời ủy thác của cậu ta. Có thể vì chút tình nghĩa đồng môn thời đại học, cũng có thể vì thâm tâm tôi không tin một người như cậu ta lại giế//t người. Dù sao đi nữa, tôi cũng đã hồ đồ nhận lời.
Nhưng khi thực sự bắt tay vào vụ án, tôi mới thấm thía đây là một quyết định sai lầm đến mức nào.
Trong ngành luật sư, cũng tồn tại khái niệm tỷ lệ thắng kiện, nên nhiều luật sư lão luyện sẽ chọn những vụ án nắm chắc phần thắng để nhận. Tôi đoán vị luật sư hỗ trợ pháp lý ban đầu của Trương Hòa chính là người như vậy. Việc ông ta muốn từ chối Trương Hòa, có lẽ vì vụ án này gần như không còn không gian nào để bào chữa, là một vụ án đã đóng đinh vào ván.
Hiện trường vụ án nguyên vẹn. Hung khí nằm ngay tại chỗ. Nghi phạm nhận tội. Nhân chứng vật chứng đầy đủ. Một vụ án gần như không thể thay đổi kết quả như thế này, bất kỳ luật sư nào nhận cũng khó lòng mang lại kết cục tốt đẹp hơn. Huống chi là tôi, một luật sư tân binh chưa từng nếm mùi t.h.u.ố.c s.ú.n.g của tòa án hình sự.
Tôi đã dành trọn ba ngày để nghiên cứu hồ sơ vụ án, vắt óc suy nghĩ để lập ra một phương án bào chữa khả thi nhất. Sau đó tôi gửi đơn xin gặp mặt tại trại tạm giam.
Trong phòng gặp mặt, câu đầu tiên tôi nói với Trương Hòa là: Cậu sẽ bị kết án chung thân là ít nhất.
Phản ứng của Trương Hòa lúc đó vô cùng ngạc nhiên: Sao lại là chung thân? Em có tình tiết tự thú, nên phải được giảm nhẹ hình phạt chứ?
Hóa ra cậu ta gọi điện cho cảnh sát là để được hưởng khoan hồng, hành vi này quả thật cho thấy sự mù mờ về pháp luật, nên tôi buộc phải giải thích cho cậu ta hiểu: Tự thú là sau khi phạm tội thì chủ động đầu thú. Còn hành động của cậu là chủ động thông báo cho cảnh sát trước khi phạm tội, điều này thuộc về hành vi cố ý phạm tội có nhận thức và tính toán, đây là tình tiết tăng nặng hình phạt.
Nghe xong, vẻ mặt cậu ta lộ rõ sự hối hận, hoặc cũng có thể là không cam lòng: Nhưng em...
Để cậu ta nhìn rõ thực tế tàn khốc, tôi nói thẳng: Treo cổ một người cần khoảng năm phút. Trong năm phút đó, cậu phải chịu đựng sự giằng xé đạo đức rất lớn. Chỉ cần trong năm phút đó cậu buông tay, nạn nhân có thể sống sót. Nhưng cậu đã không buông tay, cậu nhất quyết lấy mạng nạn nhân đến cùng. Chung thân đã là kết quả tốt nhất rồi.
Chung thân... chẳng lẽ nửa đời còn lại em phải ngồi tù sao?
Nếu trong thời gian chấp hành án, cậu cải tạo tốt, có thể được giảm án thành tù có thời hạn.
Trương Hòa quay đầu nhìn tôi: Nếu em cải tạo tốt, khi nào có thể ra tù?
Nhanh thì, chấp hành án mười ba năm có thể được ra tù.
Lúc đó, sau khi nghe câu trả lời của tôi, cậu ta như buông xuôi mọi sự giãy giụa, cúi đầu, dùng giọng cầu khẩn nói với tôi: Phiền anh rồi.
Tôi nhìn xuống gáy cậu ta, lúc đó tôi thực sự không thể lý giải nổi. Cậu trai nhà nghèo, ở trường thì thật thà lương thiện này, tại sao lại có thể giế//t người tàn nhẫn đến thế chỉ vì một cuộc xô xát?
2. SỰ THẬT TỪ TH/I TH/Ể
Tôi đặt câu hỏi thẳng thắn cho Trương Hòa: Cậu thật sự chỉ vì xô xát gây thù oán mà giế//t người thôi sao?
Câu trả lời cậu ta đưa ra khiến tôi hơi bất ngờ: Hắn ta c.h.ử.i mẹ em.
Nhục mạ mẹ ruột là điều mà bất cứ người đàn ông nào có huyết khí cũng không thể nuốt trôi, nhưng phản ứng thông thường cùng lắm cũng chỉ là lao vào đ.ấ.m một trận, tệ hơn là đè người ta xuống đ.á.n.h cho hả giận. Nhưng Trương Hòa lại chọn cách giế//t người.
Có vẻ kỳ lạ, nhưng xét về hoàn cảnh thì cũng có thể hiểu được một phần. Cha mẹ Trương Hòa mất cách đây hai năm trong một vụ sập mỏ than, cả hai đều bị chôn vùi vĩnh viễn trong lòng đất lạnh lẽo. Trương Hòa cứ thế mất đi cả song thân chỉ sau một đêm, trong nhà chỉ còn lại một người anh trai nương tựa. Từ đó về sau, cậu ta rất dị ứng với việc ai đó đem cha mẹ mình ra làm trò đùa, ngay cả những câu c.h.ử.i thề cửa miệng thông thường cậu ta cũng không nghe lọt tai, hễ nghe thấy là thể nào cũng xảy ra ẩu đả.
Vì vậy, tôi không đào sâu thêm lý do này, chỉ nghiêm túc xác nhận lại xem hồ sơ lời khai mà Viện Kiểm sát cung cấp có sai sót gì không. Sau khi nhận được câu trả lời không sai của Trương Hòa, tôi lại hỏi cậu ta khi cảnh sát ghi lời khai, có xảy ra tình trạng bức cung hay thẩm vấn ép cung không.
Trương Hòa đáp: Không ạ.
Phản ứng này của cậu ta càng làm giảm sút lòng tin của tôi vào khả năng thắng kiện. Tôi muốn bào chữa để Trương Hòa được giảm án, nhưng hiện tại tôi không nhìn thấy tia hy vọng nào, chỉ có thể nói với Trương Hòa theo kế hoạch ban đầu: Tôi dự định mời bạn học của cậu làm nhân chứng, chứng minh gia cảnh cậu khó khăn, cuộc sống túng thiếu, và bản chất cậu là người chính trực, có lẽ những điều này có thể giúp giảm án phần nào.
Trương Hòa gật đầu đồng ý.
Cuối cùng, tôi lấy báo cáo khám nghiệm t/ử th/i của nạn nhân Tôn Hoa, đưa cho Trương Hòa xem và nói: Bộ xương và cơ bắp của Tôn Hoa có dấu hiệu lao tổn nghiêm trọng, bị viêm bao gân khớp, loét dạ dày. Đặc biệt, qua kiểm tra mô bệnh học còn phát hiện u.n.g t.h.ư hệ hô hấp ở giai đoạn giữa và cuối.
Tôi đưa báo cáo pháp y đến trước mặt Trương Hòa, như muốn dùng sự thật này để lên án cậu ta, mong đ.á.n.h thức chút lương tri còn sót lại: Người công nhân này, dù cậu không treo cổ anh ta, anh ta cũng chẳng còn sống được bao lâu nữa.
Tôi chỉ nói đến đó. Trương Hòa có lẽ đã nghe lọt tai, cậu ta cúi đầu, im lặng không nói một lời.
Phiên tòa xét xử lần thứ nhất bắt đầu vào ngày 26 tháng 8.
Tôi đã mời bạn học của Trương Hòa, một vài giáo viên sẵn lòng ra tòa, chủ cửa hàng nơi Trương Hòa làm thêm trong trường, và một số công nhân ở công trường. Ban đầu tôi rất muốn mời anh trai Trương Hòa đến dự, nhưng dù tìm mọi cách liên lạc thế nào cũng không được, sau vài lần cố gắng vô vọng, tôi đành bỏ cuộc.
Chiến lược bào chữa của tôi lần này là tập trung vào nhân cách tốt đẹp thường ngày của Trương Hòa, kết hợp với hành vi tự thú với chủ ý ngây thơ là muốn được giảm nhẹ hình phạt, để tranh thủ sự khoan hồng của tòa án.
Bên công tố thì nắm giữ toàn bộ chuỗi bằng chứng sắt đá, họ mời quản lý dự án công trường tên là Chu Tiền, một số công nhân, và vợ con nạn nhân Tôn Hoa. Trong phiên tòa này, bên công tố đanh thép yêu cầu tòa án tuyên án t.ử hình đối với Trương Hòa. Còn tôi thì chủ trương mức án mười lăm năm tù giam.
Quá trình xét xử cụ thể diễn ra khá phức tạp và căng thẳng, tôi chỉ chọn vài điểm mấu chốt để kể lại.
Điểm đột phá tôi tấn công là việc Tôn Hoa đã nhiều lần khiêu khích, nh.ụ.c m.ạ Trương Hòa, nên nạn nhân cũng có một phần lỗi trong vụ án này. Cộng thêm thái độ nhận tội thành khẩn của Trương Hòa, tôi hy vọng tòa án xem xét giảm nhẹ hình phạt.
Lời biện hộ này của tôi lập tức gây ra sự phẫn nộ cho vợ Tôn Hoa. Bà ấy ôm c.h.ặ.t đứa con gái nhỏ, chỉ trích tôi và Trương Hòa thậm tệ: Chồng tôi là một con người sống sờ sờ! Anh ấy là một người tốt như vậy! Không bao giờ cãi cọ với ai! Các người giế//t anh ấy, còn làm ô nhục thanh danh anh ấy! Các người không phải người! Các người không phải người!
Lúc đó áp lực tâm lý đè nặng lên tôi rất lớn, tôi chỉ có thể giả vờ làm ngơ trước tiếng gào thét xé lòng của người góa phụ. Còn Trương Hòa thì cúi gằm mặt, miệng lẩm bẩm liên tục lời xin lỗi. Sau đó vợ Tôn Hoa mất kiểm soát cảm xúc, ngất xỉu ngay tại ghế nhân chứng. Nhìn cảnh vợ Tôn Hoa được người ta khiêng ra khỏi tòa, đứa con gái nhỏ chạy theo khóc gọi mẹ, lần đầu tiên trong lòng tôi xuất hiện sự xung đột gay gắt giữa tố chất nghề nghiệp lạnh lùng và đạo đức làm người.
Sau đó, bên công tố liên tục nắm lấy chi tiết Trương Hòa gọi điện thông báo trước hành vi giế//t người, và việc Trương Hòa đã không ngừng tay trong suốt năm phút Tôn Hoa bị treo cổ làm điểm buộc tội chính. Họ mô tả hành vi của Trương Hòa là: Hành vi cố ý phạm tội đã được tính toán kỹ lưỡng, tàn độc, lại còn ảo tưởng dùng luật pháp để được giảm án.
Câu nói đanh thép của công tố viên là điều tôi ấn tượng nhất đến tận bây giờ: Mỗi người trong lòng đều có hận, nếu ai có hận cũng đều hành động tàn nhẫn như Trương Hòa, thì pháp luật chẳng khác nào một tờ giấy lộn, đạo đức chỉ là một chiếc mặt nạ che đậy. Hành vi của Trương Hòa chỉ nhằm mục đích giải tỏa sự thù hận cá nhân, không liên quan gì đến nhân phẩm hay những lời đồn đại về cậu ta.
Chỉ với một câu này, công tố viên đã phủ nhận hoàn toàn hướng bào chữa của tôi.
Sau đó tôi đã cố gắng tranh luận kịch liệt, nhưng vẫn không thể lay chuyển được cán cân công lý trong phiên tòa lần này. Cuối cùng, thẩm phán tuyên án Trương Hòa: T.ử hình.
3. VÁN CỜ LẬT NGƯỢC
Sau khi vị thẩm phán già tuyên án xong, Trương Hòa bị cảnh sát tư pháp áp giải rời khỏi hiện trường. Cậu ta không giãy giụa, không gào thét, chỉ có đôi mắt trống rỗng cứ ngoái nhìn về phía tôi, cho đến khi bóng dáng biến mất sau cánh cửa sắt. Còn tôi thì đứng chôn chân tại chỗ, đầu óc trống rỗng, không biết phải làm gì tiếp theo.
Buổi chiều hôm đó, tôi đến trại tạm giam tìm Trương Hòa. Tôi ngồi đối diện cậu ta, cả hai cùng im lặng. Tâm trạng tôi lúc đó vô cùng phức tạp, tôi không chỉ là luật sư của cậu ta, mà còn là một người đàn anh khóa trên. Thử nghĩ xem, người quen biết thời đại học của bạn bỗng chốc trở thành kẻ sát nhân lãnh án t.ử, bạn sẽ đối mặt với cậu ta như thế nào?
Một mặt tôi cảm thấy tiếc thương cho tương lai của cậu ta, mặt khác lại thấy người đáng thương ắt có chỗ đáng trách, và một mặt khác nữa tôi lại tự trách mình năng lực kém cỏi, không thể tranh thủ giảm án cho cậu ta như đã hứa.
Dù sao thì cả hai chúng tôi đều im lặng, giằng co tâm lý suốt năm phút đồng hồ, Trương Hòa mới là người mở lời trước.
Em không chấp nhận án t.ử hình, em muốn kháng cáo.
Án t.ử hình đều có quyền kháng cáo, tòa án chắc chắn sẽ thụ lý. Nhưng cậu phải nghĩ kỹ xem dùng lý do gì để kháng cáo. Nếu không có lý do thích hợp và thuyết phục, khả năng cao tòa phúc thẩm vẫn sẽ giữ nguyên phán quyết ban đầu.
Tôi đã chứng kiến rất nhiều vụ án, mục đích kháng cáo của nhiều t.ử tù thực chất không phải để thay đổi kết quả tuyên án, mà chỉ đơn giản là để được sống thêm vài tháng ngắn ngủi trong thời gian chờ đợi quy trình tố tụng.
Ai ngờ Trương Hòa đột nhiên phát điên. Cậu ta đ.ấ.m mạnh xuống bàn, rồi úp mặt vào lòng bàn tay, liên tục vò đầu bứt tóc trong tuyệt vọng: Em không thể chấp nhận án t.ử hình. C.h.ế.t là mất hết. Em không thể chế//t.
Phải rồi... C.h.ế.t là mất hết. Nhưng Tôn Hoa cũng đã chế//t, gia đình anh ta cũng đã mất hết tất cả rồi. Lời này tôi chỉ dám nghĩ trong lòng, không nỡ nói ra. Không ngoài dự đoán, Trương Hòa sẽ bị t.ử hình. Bây giờ với tư cách là luật sư của Trương Hòa, việc tôi nên làm nhất là liên hệ với gia đình cậu ta để chuẩn bị hậu sự.
Cậu có cách nào liên lạc với anh trai không? Chuyện lớn như thế này nên cho anh ấy biết.
Trương Hòa đột nhiên chồm tới nắm c.h.ặ.t t.a.y tôi, hít một hơi thật sâu, ánh mắt đầy vẻ hoảng loạn: Đừng tìm anh em! Đừng cho anh ấy biết!
Nhưng anh ấy có quyền được biết.
Em xin anh.
Ánh mắt cậu ta nhìn tôi lúc đó rất kỳ lạ, vừa van lơn vừa chứa đựng một nỗi sợ hãi mơ hồ nào đó. Mãi đến ngày vụ án kết thúc tôi mới thực sự hiểu được ý nghĩa của ánh mắt ấy. Nhưng lúc này, tôi chỉ nghĩ đơn giản rằng Trương Hòa không muốn người thân duy nhất biết mình đã trở thành kẻ sát nhân. Nên tôi đành nhượng bộ: Được rồi.
Anh à, có phải chỉ cần có bằng chứng mới là có thể thay đổi bản án t.ử hình không?
Chỉ cần bằng chứng đó hợp lý và hợp pháp.
Trương Hòa ngồi thẳng lại trên ghế, dường như đã đấu tranh tư tưởng rất lâu. Cuối cùng, cậu ta nghiến răng, đập bàn một cái rầm, hạ quyết tâm nói ra điều bí mật:
Anh, em muốn thay đổi lời khai!