1
Quy củ của Ân thị được định ra từ đời Cao Tổ.
Cao Tổ là danh thần khai quốc của tiền triều, tận mắt chứng kiến biết bao thế gia vì đích thứ tranh đấu mà suy bại.
Ngày cáo lão về quê, ông đích thân khắc gia huấn trong từ đường:
"Phàm con cháu Ân thị, không xét đích thứ, chỉ luận tài học."
Từ đó về sau, trăm năm Ân gia đều tuân theo đạo này.
Là trưởng nữ của đích chi trưởng phòng, từ nhỏ ta đã biết ở trong nhà này, có phải đích xuất hay không không quan trọng đến thế.
Mỗi năm tháng Chạp, các tông tộc ở khắp nơi sẽ gửi danh sách những đứa trẻ đến tuổi học hành tới, kèm theo tính tình và những bài văn khảo hạch.
Mấy vị tộc lão đức cao vọng trọng tụ họp lại, từng bài từng bài xem xét.
Chọn ra những đứa trẻ có tư chất xuất chúng, rồi đưa đến trưởng phòng ở Hàm Dương, cùng nhau giáo dưỡng.
Ta ba tuổi khai m.ô.n.g, ân sư là phụ thân.
Chữ đầu tiên phụ thân dạy ta không phải «thiên», không phải «địa», cũng không phải «quân», mà là chữ «Ân».
Người nói: "Đây là gia họ của chúng ta, Ân trong Ân thực. Một chữ, cất giấu trăm năm môn mi của Ân gia."
Phụ thân lại viết xuống chữ thứ hai.
"Phỉ, văn thái chi thịnh, hữu chương hữu pháp."
"Phụ thân hy vọng con, đừng chỉ làm một nhành cỏ thơm tựa lan can."
"Sau này trong tòa trạch viện này sẽ có rất nhiều đệ đệ muội muội, có người sẽ đọc sách giỏi hơn con, có người sẽ hiểu tính toán hơn con."
"Nhưng con phải nhớ, con là người đầu tiên. Đã là người đầu tiên thì phải có dáng vẻ của người đầu tiên."
Ta hiểu mà chẳng hiểu, gật đầu.
Sau này ta mới biết, dựa theo thứ bậc trong tộc, nữ nhi đều lấy chữ thuộc bộ thảo, ta vốn nên gọi là Ân Chỉ. Chỉ là một loại cỏ thơm, thanh nhã tú lệ, là một cái tên rất hay.
Nhưng phụ thân làm chủ, đổi tên ta sang chữ thuộc hệ Văn vốn dùng cho nam t.ử.
Năm ấy tháng Chạp, tên ta được ghi vào gia phả.
Phía sau còn có một dòng chú thích nhỏ.
"Trưởng nữ, phá lệ dùng chữ thuộc hệ Văn để đặt tên."
Từ ngày ấy, những bài học phụ thân dạy ta, nhất định đều là những chữ có thể rơi xuống mặt đất, bén rễ sinh trưởng.
"Hộ là cửa của một gia đình, cũng là khởi đầu của hộ tịch thiên hạ."
"Tịch là sách thẻ tre biên thành sổ sách, ghi rõ người này là người nơi nào, ruộng kia thuộc về nhà nào."
"Phú, lấy tiền nuôi quân, quân bảo vệ biên cương."
Mỗi chữ, người đều tách ra giảng giải.
Giảng hình, giảng âm, giảng nghĩa.
Giảng xuất xứ của nó trong kinh sử, trọng lượng của nó trên triều đường, sự liên hệ của nó với gia quốc.
Học xong mười chữ, người nhất định sẽ hỏi những chuyện thường ngày trong nhà.
"Hôm qua trang t.ử đưa tới bao nhiêu lương thực?"
"Bảy trăm thạch."
"Bao nhiêu để dùng, bao nhiêu nhập kho, bao nhiêu chờ bán?"
Ta liền phải đáp:
Ba trăm thạch để dùng trong phủ, hai trăm thạch nhập kho phòng khi mất mùa, hai trăm thạch chờ giá tốt rồi bán.
Đáp đúng, người không khen.
Đáp sai, người hỏi lại.
Cho đến khi ta khắc những con số ấy vào tận xương tủy, một mạch nói ra không chút ngập ngừng.
Đợi người giao bài tập xong, liền phất tay:
"Đi đi, mẫu thân con đang đợi."
2
Khoảng cách từ thư phòng đến chính viện, cũng là khoảng cách từ triều đình đến gia trạch.
Phụ thân dạy ta chuyện trước, mẫu thân dạy ta chuyện sau.
Khi ta đến, mẫu thân thường ngồi đọc sách dưới cửa sổ phía nam.
Ta cung kính hành lễ, người ừ một tiếng mắt vẫn nhìn chằm chằm vào sách cũng chẳng nhìn ta, chỉ nói:
"Tháng trước yến mừng thọ, bày ba mươi sáu bàn. Mỗi bàn tám món mặn, tám món thịt, rượu ba tuần, trà năm lượt. Con tính xem, tổng cộng đã dùng bao nhiêu gạo, bao nhiêu thịt, bao nhiêu rượu?"
Ta bấm ngón tay tính toán.
Tính xong, mẫu thân lại hỏi:
"Nếu là gia yến thường ngày, quy cách giảm một nửa, có thể tiết kiệm bao nhiêu?"
Ta lại phải bấm ngón tay tính, mẫu thân liếc xéo một cái:
"Dùng tâm tính."
Ta lặng lẽ đứng giữa phòng, trong lòng tính đi tính lại ba lần rồi mới mở miệng.
Mẫu thân bỏ sách xuống, ánh mắt rơi trên người ta.
"Nhớ kỹ con số này. Sau này quản gia, thứ đáng tiêu thì vạn kim cũng không tiếc. Thứ không đáng tiêu, một đồng cũng không bỏ."
Đạo lý này người nghiền nhỏ ra, hòa vào củi gạo dầu muối mà dạy ta.
Sổ sách mua bán của nhà bếp, người bắt ta ngày ngày xem.
Xem giá trứng gà lúc nào tăng, lúc nào giảm. Xem thời tiết của rau tươi, nguồn gốc của trái cây tươi.
Xem sắc mặt của những người bán hàng rong, nhớ kỹ ai thành thật, ai gian xảo.
"Trị gia cũng như trị quốc. Một bên nhìn giang sơn vạn dặm, một bên nhìn gian bếp ba thước."
"Nhưng đạo lý tương thông, đều phải nhìn cho rõ, tính cho minh, nắm cho chắc."
"Những đạo lý này, con không cần vội hiểu. Ngày tháng còn dài, cứ từ từ đi, từ từ nhìn."
Sinh thần năm tuổi, đúng vào ngày Đông chí.
Trong phủ có một tiểu cô nương đến, tên là Ân Hà.
Là người do tông chi ở Lạc Dương đưa tới, nhỏ hơn ta ba tháng, nghe nói tính tình trầm tĩnh, tính toán cực giỏi.
Nàng mặc một chiếc áo bông đã cũ, đôi mắt trong veo.
Mẫu thân dẫn nàng đến gặp ta:
"Đây là nhị muội của con. Từ nay về sau, cùng con ăn cùng ngủ, cùng học cùng tiến."
Ta nhìn nàng, nàng cũng nhìn ta, không né tránh, không sợ sệt:
"A tỷ an."
Buổi chiều hôm ấy, phụ thân khảo hạch.
Người trước tiên bảo ta đọc thuộc những chương vừa học trong 《Ấu Học Quỳnh Lâm》, rồi chỉ vào một câu hỏi ta:
"Phong tòng hổ, vân tòng long, nghĩa là gì?"
Ta nghĩ ngợi: "Giống như hổ chạy thì có gió, rồng bay thì mang theo mây."
Ngừng một lát, ta lại bổ sung:
"Cũng giống như người lợi hại bên cạnh luôn có thứ gì đó đi theo."
Phụ thân lại lật sang một trang khác: "Dĩ lệ trắc hải, nghĩa là gì?"
Ta còn chưa học đến đây, thành thật lắc đầu.
Người khép sách lại, đứng dậy, đi đến chậu rửa mặt múc một gáo nước.
"Lệ chính là cái gáo làm từ vỏ trai."
Người đổ nước trở lại chậu:
"Nếu có người muốn dùng chiếc gáo nhỏ này để đong hết nước trong biển lớn, con sẽ làm thế nào?"
Ta nhìn mặt nước lay động, nhỏ giọng nói: